Symbolen

De Fènghuáng – de Chinese feniks

De vogel op dit borduurwerk is vrijwel zeker een Fènghuáng (鳳凰), vaak de Chinese feniks genoemd. Die naam is eigenlijk wat misleidend. Anders dan onze westerse feniks verbrandt de Fènghuáng niet om vervolgens uit zijn as te herrijzen. Het is een heel ander mythisch wezen, met een eigen, eeuwenoude plaats binnen de Chinese cultuur.

De Fènghuáng gold als de koning van alle vogels en was een bijzonder gunstig teken. Volgens de overlevering verscheen deze wonderlijke vogel alleen wanneer er vrede en voorspoed heersten en het land goed werd bestuurd. Hij werd daarom verbonden met harmonie, geluk, deugdzaamheid en voorspoed. In de keizerlijke kunst werd de Fènghuáng bovendien vaak geassocieerd met de keizerin, terwijl de draak met de keizer werd verbonden. Samen konden draak en Fènghuáng harmonie tussen beide verbeelden.

Er bestond niet één vast uiterlijk voor de Fènghuáng. Door de eeuwen heen werd hij op allerlei manieren afgebeeld. Oude beschrijvingen kennen hem eigenschappen van verschillende vogels en andere dieren toe. In de kunst is hij vooral herkenbaar als een buitengewoon sierlijke vogel, met een kuif, rijk verenkleed en vaak zeer lange staartveren.

Dat is ook goed te zien op mijn borduurwerk. De vogel heeft een kleine gekuifde kop en een lange, sterk gebogen hals. De grote vleugels zijn prachtig opgebouwd uit afzonderlijke veren. Met satijnsteken in tinten van licht blauwgrijs tot diep donkerblauw heeft de borduurder zelfs binnen deze kleine voorstelling diepte en beweging weten te creëren.

Heel bijzonder zijn de vijf lange sierveren die vanuit een waaiervormige aanzet aan de achterzijde van het lichaam ontspringen. Ze buigen in verschillende richtingen uiteen en geven de vogel een bijna zwevend karakter. Juist zulke fantastische details maken duidelijk dat de borduurder geen bestaande vogel natuurgetrouw probeerde weer te geven.

De Fènghuáng werd in de Chinese kunst vaak gecombineerd met bloemen. Een bekende combinatie is die met de pioen (Mǔdān). De Fènghuáng als ‘koning van de vogels’ en de pioen als ‘koning van de bloemen’ vormden samen een bijzonder rijk en gunstig motief, dat onder meer met voorspoed en geluk werd verbonden.

Naast het borduurwerk een detail uit Panel with five phoenixes in a garden, China, Qing-dynastie, 18e eeuw. Zijden wandtapijt (kesi). Collectie The Metropolitan Museum of Art, New York, objectnr. 25.109.2.

De gunstige wolken

Rond de vogel zijn gestileerde gunstige wolken (Xiángyún) afgebeeld. Dit motief komt veel voor in de Chinese kunst en symboliseert vrede, geluk en voorspoed. Samen met de Fènghuáng vormen de wolken een traditionele wens voor een harmonieus en voorspoedig leven.

Via water, tuinrotsen, planten en een menselijke figuur zijn we beland bij het slot van de voorstelling: een mythische vogel in de wolken.