Mouwbanden
Fragment 1 en 2
Een Chinese tuin met geleerdensteen, treurwilg en orchidee
Deze twee fragmenten vormden het onderste deel van de geborduurde mouwbanden. Ze laten een Chinese tuin zien waarin water, een geleerdensteen, een boom en een orchidee een harmonieuze compositie vormen. In de Chinese kunst heeft ieder onderdeel zijn eigen betekenis. Samen verbeelden ze de ideale tuin waarin natuur, rust en evenwicht centraal staan.
Symbolen:
Water: de bron van het leven
Onderaan zien we gestileerde golven. Water symboliseert leven, voortdurende beweging en vernieuwing. Het vormt de oorsprong waaruit planten, bomen en ook deze voorstelling ontspringen.
De geleerdensteen
Aan de rechterzijde bevindt zich een grillig gevormde geleerdensteen, in het Chinees gongshi (供石). Zulke bijzondere stenen werden in China al eeuwenlang verzameld en bewonderd. Grote exemplaren kregen een prominente plaats in tuinen, terwijl kleinere stenen op een houten standaard in de studeerkamer van een geleerde konden worden opgesteld.
In de grillige vorm kon men een berglandschap in het klein herkennen: steile bergtoppen, grotten, kloven en doorgangen. Zo kon de beschouwer als het ware in gedachten door een landschap dwalen, zonder zijn studeerkamer of tuin te verlaten. Soms riepen de vormen ook associaties op met dieren, mensen of fantastische wezens. Telkens kon de beschouwer er weer iets anders in ontdekken.
Vooral stenen met onregelmatige vormen, gaten, holten en een sterk verweerd oppervlak werden gewaardeerd. In de loop der eeuwen ontstonden verschillende criteria waarmee kenners de kwaliteit van zo'n steen beoordeelden. Daarbij werd onder meer gelet op slankheid (shou), openheid (tou), doorboringen en holten (lou) en een gerimpeld of sterk getekend oppervlak (zhou).
Een beroemde groep bestaat uit de Taihu-stenen, kalkstenen uit het gebied rond het Taihu-meer. Door natuurlijke processen kregen deze stenen hun karakteristieke vormen en openingen. Maar er bestaan ook andere soorten geleerdenstenen, zoals de vaak donkere Lingbi-stenen uit Anhui. Niet iedere gongshi is dus een Taihu-steen.
Geleerdenstenen variëren sterk in grootte. Kleine exemplaren konden op een schrijftafel of speciaal vervaardigde houten standaard worden geplaatst, terwijl monumentale stenen van enkele meters hoog een blikvanger in een tuin vormden. In de klassieke Chinese tuin waren zulke rotsen niet alleen decoratie. Samen met water, planten en architectuur vormden zij een geïdealiseerd natuurlandschap.
Het afgebeelde exemplaar is, inclusief het voetstuk, 61,9 cm hoog en bevindt zich in de collectie van The Metropolitan Museum of Art (The Met), objectnr. 2008.674a, b.
Faces of Humanity
Een treurwilg groeit uit de rots
Uit de geleerdensteen groeit een sierlijke boom met lange, afhangende takken. De vorm doet sterk denken aan een treurwilg.
De wilg (liǔ) behoort tot de meest geliefde bomen in de Chinese schilder- en borduurkunst. Zijn soepele takken buigen mee zonder te breken. Ze zijn een symbool van zachtheid, veerkracht en innerlijke kracht. De combinatie van een oude rots waaruit een jonge boom groeit, verbeeldt de voortdurende vernieuwing van de natuur.
De orchidee
Aan de voet van de boom bloeit een orchidee (lánhuā) met een licht asymmetrische bloemvorm en lange grasachtige bladeren.
In de Chinese cultuur behoort de orchidee tot de 'Vier Edele Heren',
samen met de pruimenbloesem, bamboe en chrysant. Zij symboliseert bescheidenheid, morele integriteit, verfijning en innerlijke zuiverheid. Confucius beschreef de orchidee als een bloem die haar geur verspreidt, ook wanneer niemand haar ziet.
Uitgelichte borduurtechnieken:
Satijnsteek
Boom, bladeren en orchidee zijn grotendeels uitgevoerd in satijnsteek. Daarbij liggen lange steken strak naast elkaar, waardoor een glad en glanzend oppervlak ontstaat. De borduurder heeft de steken steeds in de groeirichting van de bladeren en bloemblaadjes gelegd. Daardoor volgt de glans van de zijde de natuurlijke vormen van de planten.
Gecoucht metaaldraad
De contouren van de geleerdensteen zijn uitgevoerd met gecoucht metaaldraad. Dit is een dun metalen bandje dat spiraalsgewijs om een gele zijden kern is gewikkeld. In luxere Qing-borduurwerken werd hiervoor vaak verguld zilver of een andere vergulde metaallegering gebruikt. Deze uitvoering was kostbaarder dan de veel voorkomende variant waarbij een strookje verguld papier om een zijden kern werd gewikkeld. Op slechts enkele plaatsen glanst het metaal nog opvallend, maar verder is het dof geworden. Waarschijnlijk is dit het gevolg van veroudering, slijtage en oxidatie van het metalen oppervlak.
De borduurder legde de draad op de zijde en zette hem met kleine zijden steekjes vast.
Gelegde en gecouchte zijde (laid-and-couched work)
Op close-up foto's van de voor-en achterkant van een niet door mij gebruikt los lapje zien we iets bijzonders. De boomstam is waarschijnlijk niet alleen met gewone satijnsteken geborduurd. Lange paarse zijden draden zijn naast elkaar op het oppervlak van de stof gelegd en vervolgens op regelmatige afstanden met een dunne witte draad vastgezet (couching). De achterzijde bevestigt deze constructie: daar ontbreekt het regelmatige patroon dat bij gewone satijnsteken verwacht mag worden.
Hierdoor blijven de lange zijden draden vrijwel ononderbroken zichtbaar, waardoor hun natuurlijke glans optimaal behouden blijft. De draden worden stevig op hun plaats gehouden door de witte vastlegsteekjes. Deze techniek draagt bij aan de bijzondere structuur van de boomstam.
De dunne papieren laag op de achterzijde maakte oorspronkelijk deel uit van de constructie van de mouwband. Zij verstevigde het fijne zijdeborduurwerk. Op de opbouw van deze achterzijde kom ik bij fragment 6 uitgebreider terug..
