De attributen van de acht onsterfelijken
Een kalebas, een waaier of een fluit kan op Chinees borduurwerk een heel verhaal oproepen. Deze voorwerpen behoren tot de attributen van de Acht Onsterfelijken: een geliefd gezelschap uit de taoïstische verhalenwereld. Ze komen voor op porselein, schilderingen en textiel, soms als figuren, soms alleen herkenbaar aan hun voorwerpen.
Maar wat betekent ‘onsterfelijk’ hier? Volgens de verhalen waren de acht ooit mensen die door bijzondere oefeningen, inzichten of wondermiddelen het gewone menselijke bestaan achter zich lieten. Ze werden wezens die niet langer aan veroudering en dood onderworpen waren en over bijzondere krachten beschikten. Voor gewone mensen belichaamden zij de hoop op gezondheid, een lang leven en verlichting van zorgen
De acht vormen een bont gezelschap. Er zijn ouderen en jongeren, een edelman, een geleerde en een figuur met het uiterlijk van een arme bedelaar. He Xiangu is een vrouw; Lan Caihe wordt wisselend als man, vrouw of als een figuur van onbepaald geslacht voorgesteld. Bijzondere wijsheid en kracht zijn in hun verhalen niet voorbehouden aan mensen met rijkdom of aanzien.
Hun populariteit hangt samen met de hoop op een lang en voorspoedig leven. De Onsterfelijken kunnen volgens de verhalen zieken helpen, kwaad verdrijven en soms zelfs doden weer tot leven brengen.
Hun attributen spelen daarin een belangrijke rol. Het zijn alledaagse voorwerpen met buitengewone mogelijkheden: een kalebas bevat wondermiddelen, een waaier kan leven terugbrengen en een zwaard kan kwaad bestrijden. Ook zonder de eigenaar af te beelden, kan zo’n voorwerp naar de onsterfelijke en diens krachten verwijzen. De uitbeelding verschilt wel per periode en maker; niet ieder attribuut ziet er altijd hetzelfde uit.
Nature's Symphony
Op deze mouwband
Op Chinees borduurwerk worden soms alleen de attributen van de Acht Onsterfelijken afgebeeld. Wie de verhalen kent, herkent daarin ook hun eigenaars. Deze voorstelling wordt de ‘Verborgen Acht Onsterfelijken’ genoemd: de figuren zelf zijn afwezig, maar hun voorwerpen roepen hen op.
Ook op mijn mouwband staan waarschijnlijk enkele van deze attributen. De kalebas is duidelijk herkenbaar; een ander voorwerp stelt waarschijnlijk een zwaard voor. De mogelijke verwijzingen passen bij de wensen voor geluk en een lang leven die in het borduurwerk samenkomen.
De poppen
'Silk paper dolls'
Tijdens mijn zoektocht herkende ik verschillende Onsterfelijken in een set Chinese sierpoppen die ik al jaren in huis had. Ik kocht ze ooit als mogelijk illustratiemateriaal voor mijn schervenlezing. De figuren zijn gemaakt van karton en aan de voorkant iets opgevuld en aangekleed met stof. Elke pop heeft een lintje om haar op te hangen.
Vergelijkbare sets worden doorgaans aangeboden als twintigste-eeuwse ‘silk paper dolls’. Mijn exemplaren dateren vermoedelijk uit de tweede helft van die eeuw. Mogelijk werden zulke sets vooral als souvenir of voor de export gemaakt.
De Acht Onsterfelijken worden ook tegenwoordig nog met geluk en voorspoed verbonden. Commerciële fengshuiwebsites zoals Fengshuimall geven adviezen over het plaatsen van hun afbeeldingen, bijvoorbeeld voor zakelijk succes. Dat laat zien hoe hun symboliek nu wordt gebruikt, maar het verklaart niet de oorspronkelijke functie van deze sierpoppen.
Tegenwoordig worden vergelijkbare sets op eBay en Etsy als ‘vintage’ aangeboden. Mijn exemplaren zijn opvallend verfijnd uitgevoerd, met meer aandacht voor gezichten, kleding en details dan veel van de voorbeelden die ik daar tegenkom
Hieronder gebruik ik de poppen en mijn borduurwerk om uitleg te geven over de Onsterfelijken en hun attributen.
Li Tieguai — de kalebas en de ijzeren kruk
Li Tieguai wordt vaak afgebeeld met een ijzeren kruk en een kalebas. Volgens een oud verhaal kreeg hij die bijzondere verschijning na een reis waarbij zijn geest tijdelijk zijn lichaam verliet.
Voordat hij vertrok, vroeg hij zijn leerling om op zijn lichaam te passen. Als hij na zeven dagen niet was teruggekeerd, mocht de leerling het verbranden. Maar op de zesde dag kreeg de leerling bericht dat zijn moeder op sterven lag. Hij wilde naar haar toe. Omdat zijn meester nog altijd niet was teruggekeerd, verbrandde hij het lichaam en vertrok.
Toen Li’s geest terugkwam, vond hij alleen as. Hij moest een ander lichaam zoeken en vond dat van een pas overleden bedelaar met een slecht been. Hij nam er zijn intrek in. Voortaan liep hij met een ijzeren kruk.
Het verhaal eindigt daar niet. Li zocht zijn leerling op. Diens moeder was inmiddels overleden en de voorbereidingen voor haar begrafenis waren al begonnen.
Li droeg een kalebas met wondermiddelen bij zich. Hij goot iets van de inhoud in de mond van de overleden vrouw, waarop zij weer tot leven kwam. Daarna maakte hij aan zijn leerling bekend wie hij was.
De kalebas is in dit verhaal meer dan een fles: hij bevat wondermiddelen die zelfs een dode weer tot leven kunnen brengen. Als attribuut van Li Tieguai verwijst hij naar diens genezende krachten. Een kalebas op Chinees borduurwerk kan zo een wens voor gezondheid en een lang leven uitdrukken.
Deze navertelling is gebaseerd op de verhalen over Li Tieguai in E.T.C. Werners Myths and Legends of China. Werner vermeldt verschillende versies en vertelt ook hoe Li met de wondermiddelen uit zijn kalebas de moeder van zijn leerling weer tot leven brengt.
Zhongli Quan - de blote buik en de waaier
Zhongli Quan en het zilver voor de armen
Zhongli Quan wordt vaak afgebeeld met een ontblote buik en een grote waaier. Volgens een van de verhalen beschikte hij over de bijzondere kunst om gewone metalen in zilver te veranderen.
Tijdens een grote hongersnood gebruikte hij die kennis om mensen te helpen. Met een geheimzinnig middel veranderde hij koper en tinlegeringen in zilver. Hij deelde het uit onder de armen en redde daarmee volgens het verhaal duizenden levens.
Later zat Zhongli Quan te mediteren in zijn verblijf in de bergen. Plotseling spleet de stenen wand open. Daarachter verscheen een doosje van jade, met aanwijzingen om onsterfelijk te worden.
Hij volgde de aanwijzingen. Na enige tijd vulde zijn kamer zich met veelkleurige wolken en klonk er muziek. Een hemelse vogel kwam hem ophalen en droeg hem op zijn rug mee naar het rijk van de Onsterfelijken.
Een waaier die leven terugbrengt
Het verhaal laat Zhongli Quan zien als iemand die zijn bijzondere kennis gebruikt om anderen te helpen. Zijn bekendste attribuut, de waaier, past daarbij: daarmee kan hij volgens de overlevering doden weer tot leven wekken. Soms draagt hij ook een perzik van onsterfelijkheid. Een waaier die als zijn attribuut op Chinees borduurwerk verschijnt, kan zo verwijzen naar zijn levenskracht en naar de wens voor een lang leven.
Deze navertelling is gebaseerd op E.T.C. Werners verhalen over Zhongli Quan in Myths and Legends of China. De uitleg over de wonderwaaier volgt Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
Zhang Guolao - de bamboetrommel
Zhang Guolao en zijn opvouwbare muilezel
Zhang Guolao is de oude wijze van het gezelschap. Volgens de verhalen leefde hij als kluizenaar in de bergen. Keizers nodigden hem herhaaldelijk uit aan het hof, maar hij bleef liever in zijn afgelegen verblijf.
Toen hij uiteindelijk toch op een uitnodiging inging, gebeurde er iets merkwaardigs: onderweg stierf hij. Zijn lichaam begon al te vergaan, maar later werd hij in de bergen weer gezien, levend en wel. Voor deze onsterfelijke bleek de dood geen definitief einde.
Ook zijn rijdier was buitengewoon. Zhang reed op een witte muilezel die volgens het verhaal enorme afstanden op één dag kon afleggen. Na de reis vouwde hij het dier op als een vel papier en borg het op in zijn tas.
Wanneer hij weer wilde vertrekken, haalde hij het pakketje tevoorschijn en sproeide er water uit zijn mond overheen. Meteen nam de muilezel zijn gewone vorm weer aan en kon de reis verdergaan. In afbeeldingen zit Zhang vaak achterstevoren op het dier.
De bamboetrommel als herkenningsteken
Naast zijn wonderlijke rijdier heeft Zhang Guolao een ander kenmerkend attribuut: de yugu, een langwerpig slaginstrument van bamboe. Ook mijn sierpop draagt dit instrument.
De bamboetrommel speelt geen rol in het bovenstaande verhaal, maar maakt Zhang herkenbaar wanneer hij zonder zijn muilezel wordt afgebeeld. Op borduurwerk kan het instrument ook zelfstandig naar hem verwijzen. Zijn verschijning als oude wijze en de verhalen waarin hij de dood overwint, verbinden hem met de wens voor een lang leven.
Deze navertelling volgt E.T.C. Werners verhalen over Zhang Guolao in Myths and Legends of China. Werner noemt het rijdier een witte muilezel; elders wordt het als een ezel beschreven. De uitleg over de bamboetrommel volgt Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
Lü Dongbin - de vliegenkwast en het zwaard
Lü Dongbin en de droom van een heel leven
Lü Dongbin was volgens de verhalen een geleerde met uitzicht op een loopbaan als ambtenaar. Tijdens een verblijf in een herberg ontmoette hij Zhongli Quan, die een kruik rijstwijn aan het verwarmen was. Lü viel in slaap en droomde.
In die droom kreeg hij een hoge functie. Hij was succesvol, genoot aanzien en leek het bijzonder goed getroffen te hebben. Zo gingen vijftig jaren voorbij.
Maar toen keerde zijn geluk. Door een ernstige misstap werd hij tot verbanning veroordeeld en werd zijn familie omgebracht. Van zijn voorspoed was niets over. Alleen en verdrietig schrok hij wakker. De rijstwijn was nog niet eens warm.
Een heel leven van roem, rijkdom en verlies had zich afgespeeld in een paar ogenblikken. Lü besefte hoe onzeker het bestaan was waarop hij zijn hoop had gevestigd. Hij volgde Zhongli Quan naar de bergen, leerde van hem de taoïstische weg en werd uiteindelijk zelf een onsterfelijke.
Het zwaard en de vliegenkwast
Lü Dongbin wordt vaak afgebeeld met een zwaard waarmee hij het kwaad bestrijdt. Het wordt ook uitgelegd als een middel om onwetendheid te doorbreken. Daarnaast draagt hij een vliegenkwast, een herkenbaar voorwerp van taoïstische wijzen.
Mijn sierpop houdt nog steeds de vliegenkwast vast. Oorspronkelijk had hij ook een zwaard, maar dat heb ik destijds verwijderd en weggegooid. Pas later begreep ik dat juist dit voorwerp een belangrijk herkenningsteken van Lü Dongbin was.
Wanneer het zwaard als zijn attribuut op Chinees borduurwerk verschijnt, kan het verwijzen naar zijn vermogen om kwaad te verdrijven.
Deze navertelling volgt E.T.C. Werners versie van de droom in Myths and Legends of China. De uitleg over het zwaard als middel tegen kwaad en onwetendheid volgt Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
He Xiangu - de lotus
He Xiangu en de vruchten uit de bergen
Volgens een van de verhalen woonde He Xiangu op een berg waar een bijzondere steen te vinden was. Op een nacht verscheen er in haar droom een geest. Die vertelde haar dat zij licht en beweeglijk kon worden en onsterfelijkheid kon bereiken door de steen tot poeder te vermalen en op te eten.
He Xiangu volgde die aanwijzing. Daarna bracht zij haar dagen door met zweven van de ene bergtop naar de andere. Onderweg verzamelde ze vruchten, die ze ’s avonds voor haar moeder mee naar huis nam.
Zelf had ze steeds minder voedsel nodig. Uiteindelijk kon ze helemaal zonder eten leven. Het nieuws over haar bijzondere vermogens bereikte de keizerin, die haar aan het hof uitnodigde. He Xiangu ging op weg, maar tijdens de reis verdween ze uit het zicht van de mensen. Ze was een onsterfelijke geworden. Volgens de overlevering werd ze later nog enkele keren gezien, zwevend op een veelkleurige wolk.
De lotus als herkenningsteken
Mijn sierpop van He Xiangu draagt een grote lotus met een blad. De bloem speelt geen rol in dit verhaal, maar is wel een van haar bekendste attributen. De lotus wordt verbonden met zuiverheid: hij wortelt in de modder, terwijl de bloem daar schoon bovenuit groeit.
He Xiangu wordt ook met andere voorwerpen afgebeeld, zoals een perzik, een bijzondere paddenstoel of een bamboe schuimspaan. Binnen het gezelschap van de Acht Onsterfelijken draagt zij zo bij aan de wens voor geluk en een lang leven.
Deze navertelling volgt E.T.C. Werners verhaal over He Xiangu in Myths and Legends of China. De verschillende attributen komen voor in Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
Han Xiangzi - de fluit
Han Xiangzi en de bloemen die de toekomst voorspelden
Volgens een van de verhalen werd de jonge Han Xiangzi opgevoed door zijn oudoom Han Yu. Han Yu was een geleerde en ambtenaar. Hij wilde zijn achterneef voorbereiden op de examens voor een ambtelijke loopbaan. Han Xiangzi hield zich echter liever bezig met bijzondere kennis en wonderlijke kunsten.
Op een dag liet Han Xiangzi uit een beetje aarde in een bloempot prachtige bloemen groeien. Op de bladeren verschenen in gouden letters dichtregels. Die beschreven wolken rond een berg en sneeuw op een bergpas, waar een paard niet verder kon.
Han Yu vroeg zijn achterneef wat die woorden betekenden. ‘Dat zult u later ontdekken,’ antwoordde Han Xiangzi.
Enige tijd daarna raakte Han Yu uit de gunst en werd hij naar een verafgelegen bestuurspost gestuurd. Tijdens die reis bereikte Han Yu de bergpas uit het gedicht. De sneeuw lag er zo diep dat zijn paard niet verder kon.
Toen verscheen Han Xiangzi bij de pas. De jonge onsterfelijke maakte de weg door de sneeuw vrij, zodat zijn oudoom de reis kon voortzetten. Han Yu begreep nu dat de woorden op de bloemen deze gebeurtenis hadden voorspeld.
Han Yu was bezorgd dat hij ver van huis zou sterven zonder zijn familie terug te zien. Han Xiangzi stelde zijn oudoom gerust: Han Yu zou gezond naar zijn familie terugkeren en zijn vroegere functies terugkrijgen. Volgens het verhaal kwam ook die voorspelling uit.
De fluit als herkenningsteken
Mijn sierpop laat Han Xiangzi zien terwijl hij op een fluit speelt. Dit instrument is zijn bekendste attribuut. In sommige overleveringen kan hij met zijn muziek bloemen laten groeien en bloeien.
In het bovenstaande verhaal gebruikt hij daarvoor geen fluit: de bloemen verschijnen door zijn wonderkunst. Beide voorstellingen verbinden hem met groei, bloei en bijzondere kennis. Als zijn attribuut op borduurwerk kan de fluit bovendien gedachten aan muziek en harmonie oproepen.
Deze navertelling volgt E.T.C. Werners verhaal over Han Xiangzi in Myths and Legends of China.
Lan Caihe - de bloemenmand en de kleppers
Nature's Symphony
Lan Caihe en het geld aan een koord
Lan Caihe trok volgens de verhalen zingend door de straten. Lan droeg een versleten blauw gewaad en aan slechts één voet een schoen. Ook de kleding paste niet bij het weer: in de zomer droeg Lan dikke, gewatteerde kleding, terwijl Lan ’s winters in de sneeuw kon slapen.
Mensen vonden dit gedrag vreemd. Maar de liederen hadden een duidelijke boodschap: het leven gaat snel voorbij, en rijkdom en plezier bieden weinig houvast. Voor het zingen kreeg Lan Caihe geld van voorbijgangers. Soms reeg Lan de munten aan een koord en zwaaide ermee op de maat van de muziek. Op andere momenten strooide Lan het geld op de grond, zodat arme mensen het konden oprapen. Bezit leek voor Lan weinig betekenis te hebben.
Op een dag zat Lan Caihe in een herberg en dronk daar flink. Daarna verdween hij op een wolk. Schoen, gewaad, riem en kleppers bleven achter op aarde.
De bloemenmand en de kleppers
Lan Caihe wordt vaak afgebeeld met een bloemenmand. Soms bevat die mand vruchten of paddenstoelen die met onsterfelijkheid worden verbonden. Ook kleppers komen in voorstellingen en verhalen voor, passend bij het zingen op straat.
Over het geslacht van Lan Caihe lopen de overleveringen uiteen. Lan wordt als man, als vrouw of als een figuur van onbepaald geslacht beschreven. Een vrouwelijk uiterlijk sluit een voorstelling van Lan Caihe dus niet uit.
Deze navertelling volgt E.T.C. Werners verhalen over Lan Caihe in Myths and Legends of China. De bloemenmand wordt ook beschreven in Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
Cao Guojiu
Cao Guojiu en de zoektocht naar de Weg
Volgens een van de verhalen was Cao Guojiu de broer van een keizerin. Hij behoorde dus tot een familie met macht en aanzien. Maar zijn jongere broer misdroeg zich ernstig. Cao waarschuwde hem herhaaldelijk, zonder resultaat. Uiteindelijk pleegde de jongere broer een moord en werd hij ter dood veroordeeld. Beschaamd over wat er was gebeurd, trok Cao Guojiu zich terug in de bergen. Hij liet het hofleven achter zich en ging als kluizenaar leven.
Daar vonden Zhongli Quan en Lü Dongbin hem. Ze vroegen waarmee hij zich bezighield. Cao antwoordde dat hij de Weg bestudeerde: de taoïstische levensweg.
De twee bezoekers vroegen waar die Weg te vinden was. Cao wees naar de hemel.
‘En waar is de hemel?’ vroegen ze vervolgens. Cao wees naar zijn hart.
Zhongli Quan en Lü Dongbin glimlachten. Uit zijn antwoorden maakten ze op dat Cao begreep waarnaar hij zocht. Ze onderwezen hem verder, waarna ook hij onsterfelijkheid bereikte.
De kleppers als herkenningsteken
Cao Guojiu wordt vaak afgebeeld in een rijk gewaad met een ambtenarenhoed, passend bij zijn afkomst. Zijn bekende attributen zijn twee kleppers. Ook jade tabletten of een tablet die toegang tot het hof verleent, komen in beschrijvingen voor. Cao wordt daarnaast vereerd als beschermheer van theater en acteurs.
De kleppers spelen geen rol in het bovenstaande verhaal, maar kunnen hem in een afbeelding herkenbaar maken. Kleppers zijn langwerpige plankjes die tegen elkaar worden geslagen om het ritme aan te geven. In China werden ze al eeuwenlang gebruikt bij muziek, zang en theater. Hun korte, heldere tik hielp de uitvoerders in de maat te blijven. Als attribuut passen ze bij Cao Guojiu, die met theater en acteurs wordt verbonden. Wanneer ze als zijn attribuut op borduurwerk voorkomen, verwijzen ze naar Cao als lid van het gezelschap dat geluk en een lang leven brengt.
Deze navertelling volgt een van de verhalen over Cao Guojiu in E.T.C. Werners Myths and Legends of China. De beschrijving van zijn kleppers volgt Eva Ströbers Symbols on Chinese Porcelain.
De Acht Onsterfelijken steken de zee over
De Acht Onsterfelijken wilden de wonderen van de zee ontdekken. Daar waren immers dingen te zien die zelfs in de hemel niet voorkwamen.
Gewoonlijk reisden ze op wolken. Maar Lü Dongbin stelde voor om het deze keer anders te doen. Ieder zou een voorwerp op het water leggen en daarop plaatsnemen. Zo kon iedereen laten zien wat zijn of haar bijzondere krachten waard waren.
Li Tieguai wierp zijn ijzeren kruk in zee, stapte erop en gleed over de golven. Zhongli Quan gebruikte zijn waaier en Lü Dongbin zijn zwaard. He Xiangu liet zich dragen door haar lotusbloem. Zhang Guolao reisde op zijn wonderlijke muildier, dat hij anders als een stuk papier kon opvouwen en opbergen. Han Xiangzi gebruikte een bloemenmand, Lan Caihe een muziekinstrument en Cao Guojiu de tablet die toegang gaf tot het keizerlijke hof.
Zo bewoog het gezelschap zich over het water voort, ieder op een eigen manier.
Maar hun tocht bleef niet onopgemerkt. Een zoon van de Drakenkoning van de Oostelijke Zee zag het muziekinstrument van Lan Caihe. Hij wilde het hebben en besloot het te stelen en de eigenaar gevangen te nemen.
De andere onsterfelijken lieten hun reisgenoot niet in de steek. Er ontstond een strijd met de Drakenkoning, die uiteindelijk werd verslagen. Daarna zetten de acht hun avonturen in de zee voort.
Ieder heeft zijn eigen kracht
Aan dit verhaal is een bekende Chinese uitdrukking verbonden: ‘De Acht Onsterfelijken steken de zee over, ieder toont zijn eigen bijzondere kunnen.’
Die woorden worden ook gebruikt voor gewone mensen: iedereen heeft andere vaardigheden en kan op een eigen manier bijdragen aan een gezamenlijke taak. De uitdrukking kan ook betekenen dat ieder zichzelf moet zien te redden, of dat mensen elkaar proberen te overtreffen.
Waarom je het verhaal ook anders kunt tegenkomen
Zoals bij veel volksverhalen zijn er verschillende versies. Soms begint de oversteek na een feest bij de Koningin-Moeder van het Westen. Ook de voorwerpen waarop de acht reizen, verschillen per vertelling. De bloemenmand hoort in de versie hierboven bijvoorbeeld bij Han Xiangzi, terwijl hij in de bekende reeks attributen meestal bij Lan Caihe hoort.
Een afbeelding hoeft dus niet op ieder detail overeen te komen met één geschreven versie van het verhaal.
Van verhaal naar borduurwerk
Wie de verhalen kende, kon bij het zien van een kalebas, zwaard of waaier al aan een van de onsterfelijken denken. Daarom konden kunstenaars en borduurders hun aanwezigheid oproepen zonder de figuren zelf af te beelden. Op onze mouwband zijn waarschijnlijk enkele van zulke verwijzingen verwerkt tussen de andere gelukbrengende motieven.
Bronnen
De verhalen op deze pagina zijn naverteld naar E.T.C. Werner, Myths and Legends of China, hoofdstuk ‘The Eight Immortals’. Werner beschrijft soms meerdere versies van een verhaal; de navertellingen geven dus een overgeleverde versie weer.
Voor de beschrijving van de Onsterfelijken en hun attributen is daarnaast gebruikgemaakt van Eva Ströber, Symbols on Chinese Porcelain: 10,000 Times Happiness.