Portugese faience (ca. 1600–1680)

In de zestiende en zeventiende eeuw was Lissabon een van de belangrijkste Europese toegangspoorten voor Chinees porselein. Vooral het blauw-witte Wanli- en kraakporselein uit de late Ming-dynastie maakte diepe indruk op de Europese elite. Omdat dit porselein kostbaar en schaars was, zochten Portugese pottenbakkers naar een betaalbaar alternatief. Met behulp van een bestaande tinglazuurtechniek ontstond in productiecentra als Lissabon en Coimbra een blauw-wit aardewerk dat sterk was geïnspireerd op deze Chinese voorbeelden: de Portugese faience.

Een deel van deze faience vond zijn weg naar Noord-Europa, waarbij Hamburg uitgroeide tot een belangrijke afzetmarkt. De handel verliep onder meer via Portugese en Sefardisch-Joodse koopmansnetwerken die actief waren in Hamburg en Amsterdam. Daarnaast bereikte een deel van het aardewerk de Republiek via zeelieden die betrokken waren bij de zoutvaart op Portugal. Daardoor worden vooral in Nederlandse havensteden regelmatig Portugese faiencescherven teruggevonden.

Aanvankelijk probeerden Portugese pottenbakkers Chinese voorbeelden vrij nauwkeurig na te volgen. Vooral de kenmerkende vakverdelingen van het kraakporselein, met panelen gevuld met bloemen en symbolen, werden overgenomen. In de loop van de zeventiende eeuw ontstond een steeds vrijere interpretatie van deze motieven. Zo ontwikkelde de Portugese faience geleidelijk een eigen karakter, waarin Chinese, Iberisch-islamitische en Europese invloeden samensmolten. In Portugese literatuur wordt deze ontwikkeling soms omschreven als een ‘heruitgevonden Chinese stijl’.

Vooral in de zogenoemde Pré-Arranhão- en Arranhão-stijlen ontstonden zeer karakteristieke decoraties. De penseelvoering werd losser en sneller, waardoor het oppervlak gevuld raakte met krullen, ranken, bloemen en fantasierijke ornamenten. De kenmerkende Arranhão-motieven, die soms doen denken aan spinnen, krabbels of krullende varenbladeren, zijn mogelijk geïnspireerd op gestileerde Artemisia-bladeren en andere decoratieve elementen uit het Chinese porselein. In Portugal groeiden deze motieven uit tot een geheel eigen decoratieve stijl.

De meeste Portugese scherven die in Nederland worden gevonden dateren uit de periode 1625–1650. Juist in deze jaren ontwikkelde de Portugese faience zich van een imitatie van Chinees porselein tot een zelfstandige kunstvorm. Veel van de scherven op deze website behoren tot deze periode.

Meer lezen: over de oorsprong van de Portugese faience, de invloed van Italiaanse majolica en Antwerpse pottenbakkers, de handel met de Republiek, de rol van de zouthalers, de verschillende Portugese decoratiestijlen en de door mij geraadpleegde literatuur: klik op onderstaande schervenfoto:

Chronologie en stijlen

De genoemde dateringen zijn richtlijnen. In de praktijk overlapten stijlen elkaar vaak en bleven oudere decoraties soms nog jarenlang naast nieuwere motieven in gebruik. Daarom is het dateren van Portugese faience meestal gebaseerd op een combinatie van vorm, decoratie, techniek en archeologische context.

Ca. 1600–1625 Vroege Wanli-kopieën

In de eerste decennia van de zeventiende eeuw probeerden Portugese pottenbakkers Chinees Wanli-porselein zo nauwkeurig mogelijk na te bootsen. De decoraties volgen vaak rechtstreeks de voorbeelden uit het Chinese exportporselein: vakverdelingen met bloemen, strikken en symbolen, vogels, dieren en landschappen. De schildering is meestal zorgvuldig uitgevoerd en laat nog relatief veel open witruimte zien.

Typische kenmerken

• Strakke penseelvoering;
• Duidelijke vakverdelingen naar Chinees voorbeeld;
• Bloemen, vogels en dieren in Wanli-stijl;
• Relatief veel open witruimte;
• Sterke afhankelijkheid van Chinese voorbeelden.
  

Dergelijke stukken behoorden tot het luxere segment van de Portugese keramiekproductie. Ze werden verhandeld door internationale kooplieden en kwamen terecht in welgestelde huishoudens in Portugal, Noord-Europa en de Duitse handelssteden.

Onderstaande scherf vertoont overeenkomsten met zowel de voor- als de achterkant van een schotel gedateerd 1610-1625. Deze schotel is te vinden in de uitgave: Lisboa na origem da chinoiserie (afbeelding 10). Dit PDF bestand is te downloaden via de website van São Roque (link onderaan deze webpagina)

Scherf van een schotel met gelobde rand. Deze scherf is zeer nauwkeurig beschilderd en valt daardoor wellicht nog onder de vroege Wanli-kopieën.

Vergelijkbaar gelobd exemplaar: Victoria and Albert Museum, 1600-1650, inv. nr. 334-1876.  Bekijk dit object op de website van het museum.

Deze scherven zijn allebei van de ziel, het midden, van een bord. Ze zijn dunner dan de andere Portugese scherven. De fijne beschildering vertoont gelijkenis met het rechterbord uit de collectie van Huis van Hilde, Noord-Holland, 1610-1635, inv. nr. 8871-01.  Bekijk dit object op de collectiesite.

Scherven van een Portugese faience schotel uit de latere Arranhão-stijl (ca. 1650–1675). De losse penseelvoering, blauwgrijze kleurvlakken en donkere contourlijnen zijn kenmerkend voor deze periode. De haas in de bordspiegel komt vaker voor op Portugese faience uit de zeventiende eeuw. Het dier wordt vaak in verband gebracht met vruchtbaarheid, snelheid en de natuur. Daarnaast wordt soms gesuggereerd dat de haas verwijst naar de jacht en daarmee indirect ook naar de minnejacht, waardoor dergelijke borden mogelijk als huwelijksgeschenk werden gegeven.

Links: Vergelijkbare randdecoratie op een Portugese faience schotel uit de collectie van het Victoria and Albert Museum, Londen (inv. nr. C.60-1910). Klik op de afbeelding om de museumwebsite te bezoeken.

Rechts: Reconstructietekening van een Portugese faience schotel, samengesteld op basis van eigen vondstmateriaal en vergelijkbare Portugese faienceobjecten uit museumcollecties.

Deze scherven vertonen sterke overeenkomsten met de decoratie van een schotel van Portugese faience uit Lissabon (ca. 1660–1700). De halfronde, geometrische motieven doen denken aan kantwerk. Dit bord toont een doorboord hart, een motief dat vanaf circa 1640 populair werd. Het verwijst waarschijnlijk naar de liefde, maar mogelijk ook naar het Heilig Hart van Jezus en Maria. Terwijl deze laat zeventiende eeuwse faience in Portugal vaak diende als alledaags gebruiksaardewerk, hield het in de Republiek de status van pronkgoed. Het afgebeelde bord heeft zelfs een doorboring in de standring, zodat het aan de muur kon worden opgehangen. Het bord komt uit de collectie van Huis van Hilde, Noord-Holland, inv. nr. 8727-04 .  Bezoek de collectiesite.

Opmerking

Hoewel deze stijlgroepen een bruikbaar houvast bieden, verliep de ontwikkeling van Portugese faience niet in strak afgebakende fases. Oudere en nieuwere decoraties kwamen vaak gelijktijdig voor en pottenbakkers grepen regelmatig terug op oudere motieven. De hier gebruikte indeling moet daarom vooral worden gezien als een hulpmiddel om de belangrijkste ontwikkelingen binnen de Portugese faience van de zeventiende eeuw te begrijpen. Opvallend is dat de meeste scherven in mijn collectie dateren uit de Pré-Arranhão-periode (ca. 1625–1650). Mogelijk houdt dit verband met de vindplaats in de omgeving van De Rijp, maar ook met het feit dat juist uit deze periode de meeste Portugese exportfaience in Nederlandse bodemvondsten bekend is.